Żylaki powrózka nasiennego a płodność. Czy można mieć dzieci?

Jeśli usłyszałeś, że masz żylaki powrózka nasiennego, pewnie od razu zastanawiasz się, czy będziesz mógł mieć dzieci. A może staracie się o nie z partnerką od miesięcy i właśnie dostałeś słabszy wynik badania nasienia. Odpowiem wprost: samo to rozpoznanie nie przekreśla płodności. Wielu mężczyzn z żylakami ma własne dzieci, często bez żadnego leczenia [1, 2].

Zależność między żylakami powrózka nasiennego a płodnością nie układa się jednak w prosty schemat. U mężczyzn, którzy razem z partnerką bezskutecznie starają się o dziecko, żylaki rozpoznaje się dwa do trzech razy częściej niż w całej populacji [3, 4]. W takiej sytuacji leczenie może zwiększyć szanse na ciążę, ale tylko w określonych przypadkach. W tym artykule wyjaśniam, w jakich, a także kiedy zabieg nie poprawi płodności i ile czeka się na jego efekt.

Czy żylaki powrózka nasiennego mogą powodować niepłodność?

Tak, mogą. Ale samo rozpoznanie żylaków nie oznacza jeszcze, że jesteś niepłodny. W wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) podano, że żylaki występują u blisko 15% wszystkich mężczyzn, u 25% mężczyzn z nieprawidłowym badaniem nasienia oraz u 35–40% mężczyzn diagnozowanych z powodu niepłodności [3]. Przy takim rozpoznaniu ryzyko problemów z płodnością jest więc większe, choć żylaki spotyka się na tyle często, że wielu mężczyzn z tym rozpoznaniem ma własne dzieci bez jakiejkolwiek interwencji [1, 2].

Rozróżnijmy też dwa pojęcia. Bezpłodność to trwała, nieodwracalna niemożność posiadania dzieci; samo stwierdzenie żylaków powrózka nasiennego tego nie oznacza [1]. W gabinecie częściej mówimy o niepłodności: ciąży nie ma pomimo roku regularnych starań, a jeśli partnerka ma 35 lat lub więcej, pomimo sześciu miesięcy [12].

Problem może pojawić się również wtedy, gdy masz już dziecko. W jednym ośrodku żylaki stwierdzono u 81% spośród 98 mężczyzn diagnozowanych z powodu niepłodności, którzy byli już ojcami, a kolejna ciąża się nie pojawiała [13]. Czy w Twojej sytuacji żylaki rzeczywiście pogarszają płodność? Odpowiedź przynosi dopiero badanie nasienia i wizyta u urologa.

Jak żylaki powrózka nasiennego wpływają na płodność?

Plemniki powstają w jądrach najsprawniej wtedy, gdy temperatura jąder pozostaje niższa niż temperatura wewnątrz ciała [4]. Żylaki najczęściej wiąże się z tym, że zastawki w żyłach powrózka nasiennego nie domykają się prawidłowo: krew cofa się, a potem zalega w poszerzonych naczyniach otaczających jądro [2, 4].

Przez ten zastój temperatura jądra wzrasta [4, 5, 3]. W tkance jądra narasta również stres oksydacyjny, czyli nadmiar reaktywnych form tlenu, które uszkadzają komórki. Ten mechanizm uważa się obecnie za jedną z głównych dróg, przez które żylaki działają szkodliwie, choć nadal żadna teoria nie wyjaśnia w pełni, dlaczego jeden mężczyzna traci płodność, a inny nie [1, 6].

Te zmiany widać w wyniku badania nasienia. U niepłodnych mężczyzn, u których żylaki są wyczuwalne, plemników jest zwykle mniej, poruszają się słabiej i częściej mają nieprawidłową budowę; objętość nasienia się nie zmienia [9]. Im większe żylaki, tym słabszy wynik. W grupie 7035 młodych mężczyzn osoby z żylakami widocznymi gołym okiem (III stopień) miały koncentrację plemników niższą niż połowa wartości stwierdzanej u mężczyzn bez żylaków [10].

Uszkodzenia dotyczą także DNA plemników. W zestawieniu siedmiu badań odsetek plemników z uszkodzonym materiałem genetycznym był u mężczyzn z żylakami średnio o blisko 10 punktów procentowych większy niż w grupach porównawczych [7].

Jak sprawdzić, czy żylaki szkodzą płodności?

W czasie konsultacji badam mosznę w spoczynku oraz przy parciu [5, 3]. Określam wtedy stopień zmian: w I stopniu żyły można wyczuć dopiero podczas parcia, w II są wyczuwalne już w spoczynku, a w III widać je gołym okiem. Osobną grupą są żylaki subkliniczne. W badaniu nie da się ich wyczuć; widać je wyłącznie w USG [3].

USG moszny z Dopplerem pokazuje szerokość żył i pozwala sprawdzić, czy krew cofa się w ich obrębie [4, 5]. Zgodnie z wytycznymi EAU badanie przydaje się wtedy, gdy po samym badaniu urologicznym nadal nie ma rozstrzygnięcia [3]. Po zabiegu, jeśli parametry nasienia się nie poprawiają, USG pokazuje, czy żylaki nie pozostały albo nie pojawiły się ponownie [3].

Rozpoznanie żylaków samo w sobie nie wystarcza. Ani badanie u urologa, ani USG nie dają odpowiedzi, czy żylaki rzeczywiście pogarszają Twoją płodność. Pokazuje to dopiero badanie nasienia, które interpretuję razem z sytuacją Twojej partnerki.

Co znaczy wynik badania nasienia?

Aktualne dolne granice wartości referencyjnych Światowej Organizacji Zdrowia wynoszą: 16 mln plemników w mililitrze, 30% plemników w ruchu postępowym i 4% form prawidłowych [11]. WHO co jakiś czas je aktualizuje, więc w kolejnym wydaniu mogą się zmienić. Nie są one też ostrą granicą oddzielającą płodność od niepłodności [11]. Wyniki kolejnych badań mogą się od siebie różnić, dlatego nieprawidłowy wynik powtarza się po mniej więcej miesiącu, zanim zapadną decyzje dotyczące leczenia [12].

W zwykłym badaniu nasienia nie widać uszkodzeń DNA plemników. Do ich oceny wykonuje się osobny test fragmentacji DNA plemników, zlecany w wybranych sytuacjach [8]. W tym samym czasie Twoja partnerka powinna skonsultować się z ginekologiem [12].

Kiedy leczenie żylaków poprawia płodność?

Niepłodność związana z żylakami nie zawsze oznacza problem trwały. Wśród przyczyn męskiej niepłodności, które można leczyć, żylaki uznaje się za najczęstszą [1]. Leczenie polega na zamknięciu niewydolnych żył. Robi się to chirurgicznie albo radiologicznie, przez embolizację [15]. Takie postępowanie zalecają wytyczne europejskie, a wytyczne amerykańskie wskazują, że można je rozważyć u mężczyzn, u których jednocześnie występują poniższe sytuacje [3, 12]:

• żylaki lekarz wyczuwa podczas badania (tzw. żylaki kliniczne),
• wynik badania nasienia jest nieprawidłowy,
• para nie może uzyskać ciąży, a według EAU nie znaleziono też innej przyczyny,
• partnerka ma dobrą rezerwę jajnikową, czyli zapas komórek jajowych oceniany przez ginekologa (wg EAU).

Z tego zalecenia AUA/ASRM wyłącza mężczyzn z azoospermią, czyli brakiem plemników w nasieniu [12].

Niezależnie od starań o dziecko wskazaniem do zabiegu są też dolegliwości bólowe jądra związane z żylakami. Piszę o nich niżej.

Dlaczego przyjęto właśnie takie kryteria? Jednym z argumentów jest badanie, w którym o zabiegu decydowało losowanie; wszyscy biorący w nim udział mężczyźni mieli żylaki wyczuwalne w badaniu oraz nieprawidłowy wynik badania nasienia. W ciągu roku ciążę stwierdzono u 32,9% par po mikrochirurgicznej operacji i u 13,9% par bez leczenia [16]. Przegląd Cochrane z 2021 roku ocenia te dane ostrożniej. W 13 badaniach z losowaniem (1193 pary) bez leczenia ciążę uzyskiwało około 21 na 100 par, natomiast po leczeniu według szacunków od 22 do 48 na 100. Jakość tych dowodów jest jednak niska, a wpływu na liczbę urodzeń nie potwierdzono [15].

Poprawę można zobaczyć również w badaniu nasienia. Po zabiegu, w porównaniu z mężczyznami nieleczonymi, koncentracja plemników była średnio wyższa o około 12 milionów w mililitrze, natomiast ruchliwość i budowa plemników nie różniły się istotnie [14]. To są dane uśrednione, więc nie mówią, co stanie się u Ciebie: u części mężczyzn zmiana jest niewielka, a lepszy wynik badania nie zawsze prowadzi do ciąży [1].

Czy metoda zabiegu ma znaczenie?

Ma. Wytyczne EAU wskazują mikrochirurgiczną warikocelektomię, czyli operację żylaków pod mikroskopem, jako skuteczniejszą od pozostałych technik operacyjnych: po niej jest mniej powikłań, a żylaki rzadziej wracają [3]. Dlatego traktuję ją jako złoty standard. Operację wykonuje się przez małe cięcie w okolicy pachwiny. Według przeglądu Cochrane taka operacja prawdopodobnie nieco zwiększa odsetek ciąż w porównaniu z innymi technikami operacyjnymi i zmniejsza ryzyko nawrotu z około 1,4% do 0,4–1,1% [15].

Najwyraźniej widać różnicę przy wodniaku jądra, czyli płynie gromadzącym się wokół jądra [20, 21]. Po mikrochirurgii wodniak praktycznie nie powstaje: EAU podaje go u około 0,44% operowanych, czyli rzadziej niż u jednego mężczyzny na dwustu [3]. Po operacji laparoskopowej to według tych samych wytycznych od 7 do 43% [3].

Operuję mikrochirurgicznie, pod mikroskopem operacyjnym w dużym powiększeniu. Dla Ciebie oznacza to precyzję tam, gdzie liczą się milimetry: obok żył, które zamykam, biegną tętnica jądra i drobne naczynia chłonne, których nie wolno uszkodzić. W Medharmonii we Wrocławiu wykonuję mikrochirurgiczną operację żylaków powrózka nasiennego. Jeśli chcesz wiedzieć, czy zabieg ma sens w Twojej sytuacji, umów konsultację urologiczną z badaniem USG. Zbadam mosznę, obejrzę żylaki w USG i omówię z Tobą wyniki nasienia.

Kiedy operacja żylaków nie poprawi płodności?

Bywa, że zabieg rozważany z powodu starań o dziecko nie ma medycznego uzasadnienia. Czasem też nie powinien przesuwać w czasie kolejnych etapów leczenia. Dotyczy to trzech sytuacji.

• Prawidłowe badanie nasienia. Gdy Twój wynik badania nasienia mieści się w normie, EAU zaleca, aby nie leczyć żylaków z powodu niepłodności. Podobne stanowisko pojawia się w polskich rekomendacjach dotyczących leczenia niepłodności [3, 17].
• Żylaki subkliniczne, czyli takie, których nie wyczuwa się w badaniu, a widać je tylko w USG. EAU oraz AUA/ASRM odradzają ich operowanie [3, 12]; metaanaliza trzynastu badań nie wykazała, żeby po takim zabiegu zwiększał się odsetek ciąż [18].
• Przyczyna po stronie partnerki albo jej wiek. Wśród pojedynczych czynników to wiek kobiety najmocniej wpływa na szansę poczęcia [12]. W jednym z badań z losowaniem różnice w szansach na ciążę wynikały właśnie z wieku partnerki, a nie ze sposobu postępowania z żylakami [19]. Na efekt operacji czeka się kilka miesięcy. Jeśli więc Twoja partnerka ma 35 lat lub więcej albo obniżoną rezerwę jajnikową, ten czas trzeba porównać z innymi możliwościami. Dlatego oboje powinniście być diagnozowani równolegle [12].

Te uwagi dotyczą leczenia niepłodności. A co, jeśli żylaki powodują ból albo dyskomfort w mosznie [3]? Dolegliwości bólowe jądra są wskazaniem do zabiegu, także wtedy, gdy wynik badania nasienia jest prawidłowy. Według EAU po operacji ból ustępuje u 48–90% operowanych [3].

Płodność po operacji żylaków powrózka nasiennego

Płodność po operacji żylaków powrózka nasiennego nie poprawia się od razu po zabiegu. Samo tworzenie plemników zajmuje około dwóch miesięcy. W badaniu, w którym oceniano jedenastu zdrowych mężczyzn, nowe plemniki znajdowano w nasieniu średnio po 64 dniach [22]. Dlatego pierwsze badanie kontrolne nasienia wykonuje się zwykle po około trzech miesiącach od zabiegu [4]. Samoistna ciąża pojawia się najczęściej między szóstym a dwunastym miesiącem [3].

Parametry nasienia poprawiają się zwykle po trzech miesiącach; późniejsze zmiany są już niewielkie [23]. U części mężczyzn ten proces może jednak przeciągnąć się nawet do roku [24]. Odsetek plemników z uszkodzonym DNA może się zmniejszać jeszcze do szóstego miesiąca [25]. Czy po operacji para zajdzie w ciążę naturalnie? U wielu par tak, ale nie u każdej, a przed zabiegiem nie da się mieć pewności takiego efektu [15, 26].

Operacja żylaków a in vitro

U mężczyzn z niską liczbą plemników albo ich brakiem leczenie żylaków przed in vitro lub inną metodą rozrodu wspomaganego wiązało się z wyższym odsetkiem ciąż i urodzeń [27, 28]. Zdarza się, że nasienie poprawia się na tyle, iż para może podjąć próbę inseminacji albo naturalnych starań zamiast in vitro [29].

Większość tych badań porównywała jednak Pacjentów wstecz, bez losowania, a to osłabia wnioski [12]. EAU dopuszcza zabieg także przy wysokiej fragmentacji DNA plemników po nieudanych procedurach rozrodu wspomaganego albo nawracających poronieniach, lecz jest to zalecenie słabe [3].

Brak plemników w nasieniu (azoospermia)

Jeśli w Twoim nasieniu nie ma plemników, a żylaki są wyczuwalne, zabieg może zwiększyć szansę na ich pozyskanie, ale pewności nie ma. Decyzję podejmujemy razem, najlepiej wspólnie z lekarzem, który prowadzi leczenie niepłodności Waszej pary.

Co za tym przemawia? Według metaanalizy badań obserwacyjnych po leczeniu częściej udaje się pozyskać plemniki [31]. Eksperci EAU dopuszczają zabieg przy wyczuwalnych żylakach, gdy nie ma przyczyn genetycznych, a partnerka ma prawidłową rezerwę jajnikową [30].

Skąd ostrożność? Wytyczne AUA/ASRM zalecają informować pary, że brakuje jednoznacznych dowodów na sens zabiegu przed chirurgicznym pobraniem plemników z jądra [12]. U części mężczyzn z azoospermią plemniki pojawiają się też w kolejnym badaniu bez leczenia, co utrudnia ocenę tych wyników [12].

Kiedy zgłosić się do urologa: dorośli mężczyźni

• Żylaki wystąpiły nagle u starszego mężczyzny albo nie zmniejszają się w pozycji leżącej. Taka sytuacja wymaga szybkiej diagnostyki, także USG jamy brzusznej, żeby wykluczyć np. zmianę w nerce [5, 12].
• W mosznie wyczuwasz zgrubienie, czujesz w niej ciężar [26] albo tępy ból, który nasila się przy staniu [5].
• Twój wynik badania nasienia jest nieprawidłowy.
• Starasz się z partnerką o dziecko od roku bez skutku, a gdy partnerka ma 35 lat lub więcej, od pół roku. Na początku wystarczą badanie nasienia (najlepiej dwa) i wizyta u urologa, a partnerka równolegle konsultuje się z ginekologiem [12].

Jeśli jesteś rodzicem nastolatka

Zgłoś się z synem do urologa, gdy jedno jądro jest wyraźnie mniejsze od drugiego. Operację proponuje się wtedy, gdy różnica wielkości jąder utrzymuje się w dwóch kolejnych badaniach wykonanych w odstępie pół roku [3, 32].

Jeśli chcesz sprawdzić, czy żylaki wpływają na Twoją płodność albo skąd bierze się ból w mosznie, zapraszam Cię na konsultację urologiczną z badaniem USG do Medharmonii we Wrocławiu. Zabierz na wizytę wyniki badań nasienia, jeśli je masz. Zbadam Cię, obejrzę żylaki w USG i omówimy, czy mikrochirurgiczna operacja żylaków powrózka nasiennego ma w Twoim przypadku sens.

Żylaki powrózka nasiennego a płodność – najczęstsze pytania

Czy żylaki jąder wpływają na płodność?

Tak, mogą mieć znaczenie. U mężczyzn z niepłodnością, u których rozpoznaje się żylaki, częściej spotyka się mniejszą liczbę plemników, słabszą ruchliwość oraz nieprawidłową budowę plemników [9]. Samo rozpoznanie nie przesądza jednak o Twojej płodności — tę ocenia się na podstawie badania nasienia [3].

Jakie są skutki uboczne operacji żylaków powrózka nasiennego?

Najczęściej wymienia się wodniaka jądra i nawrót żylaków. Przy operacji mikrochirurgicznej wytyczne EAU podają wodniaka u około 0,44% operowanych oraz nawrót u około 0,4% [3]. W praktyce to rzadziej niż jeden przypadek na dwustu operacji, czyli prawie nigdy. Może też pojawić się krwiak w mosznie [3].

Po zastosowaniu innych technik operacyjnych wodniak i nawroty zdarzają się częściej [3, 20].

Czy po usunięciu żylaków powrózka nasiennego wraca płodność?

U wielu mężczyzn po zabiegu parametry nasienia się poprawiają, a szansa na naturalną ciążę może być większa. Najbardziej dotyczy to sytuacji, gdy przed leczeniem żylaki były wyczuwalne, a badanie nasienia wykazywało nieprawidłowości [16, 15]. Czy tak będzie w Twoim przypadku? Tego nie da się przewidzieć z góry.

Jak leczy się niepłodność spowodowaną żylakami?

Niewydolne żyły zamyka się chirurgicznie albo przez embolizację [15]. Przed decyzją o leczeniu ocenia się stopień żylaków, wyniki co najmniej dwóch badań nasienia oraz sytuację Twojej partnerki [12, 3]. Jeśli przyczyna niepłodności dotyczy również jej, plan postępowania ustala się razem z ginekologiem [12].

Treść merytoryczna: dr n. med. Mateusz Dzięgała, urolog (FEBU)
Data aktualizacji: 27.10.2026

Źródła

1. Jensen CFS i wsp. Varicocele and male infertility. Nat Rev Urol. 2017. PMID: 28675168
2. Cleveland Clinic. Varicocele. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/15239-varicocele
3. European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health, rozdz. „Male Infertility”, podrozdz. 11.4.3 „Varicocele” (wyd. 2026). https://uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health/chapter/male-infertility
4. Piasecki M. Żylaki powrózka nasiennego – objawy, diagnostyka, leczenie. Medycyna Praktyczna dla pacjentów (mp.pl), 24.10.2023. https://www.mp.pl/pacjent/urologia/334080,zylaki-powrozka-nasiennego-objawy-diagnostyka-leczenie
5. Lorenc T i wsp. The value of ultrasonography in the diagnosis of varicocele. J Ultrason. 2016. PMID: 28138407
6. Agarwal A i wsp. Insight into oxidative stress in varicocele-associated male infertility: part 1. Nat Rev Urol. 2012. PMID: 23165403
7. Wang YJ i wsp. Relationship between varicocele and sperm DNA damage and the effect of varicocele repair: a meta-analysis. Reprod Biomed Online. 2012. PMID: 22809864
8. Minhas S i wsp. European Association of Urology Guidelines on Male Sexual and Reproductive Health: 2021 Update on Male Infertility. Eur Urol. 2021. PMID: 34511305
9. Agarwal A i wsp. Effect of varicocele on semen characteristics according to the new 2010 World Health Organization criteria: a systematic review and meta-analysis. Asian J Androl. 2016. PMID: 26780872
10. Damsgaard J i wsp. Varicocele Is Associated with Impaired Semen Quality and Reproductive Hormone Levels: A Study of 7035 Healthy Young Men from Six European Countries. Eur Urol. 2016. PMID: 27423503
11. Campbell MJ i wsp. Distribution of semen examination results 2020 – A follow up of data collated for the WHO semen analysis manual 2010. Andrology. 2021. PMID: 33528873
12. American Urological Association, American Society for Reproductive Medicine. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (2020, poprawka 2024), pełny tekst: https://www.auanet.org/documents/Guidelines/PDF/2024%20Guidelines/Male%20Infertility%20Unabridged%20Final.pdf; publikacje: Schlegel PN i wsp. J Urol 2021, PMID: 33295257 i 33295258; Brannigan RE i wsp. J Urol 2024, PMID: 39145501
13. Gorelick JI i wsp. Loss of fertility in men with varicocele. Fertil Steril. 1993. PMID: 8458466
14. Fallara G i wsp. The Effect of Varicocele Treatment on Fertility in Adults: A Systematic Review and Meta-analysis of Published Prospective Trials. Eur Urol Focus. 2023. PMID: 36151030
15. Persad E i wsp. Surgical or radiological treatment for varicoceles in subfertile men. Cochrane Database Syst Rev. 2021. PMID: 33890288
16. Abdel-Meguid TA i wsp. Does varicocele repair improve male infertility? An evidence-based perspective from a randomized, controlled trial. Eur Urol. 2011. PMID: 21196073
17. Łukaszuk K, Kurzawa R, Spaczyński R i wsp. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu i Embriologii (PTMRiE) oraz Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGP) dotyczące diagnostyki i leczenia niepłodności. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2018;3(3):112–140. https://journals.viamedica.pl/ginekologia_perinatologia_prakt/article/download/60457/46925
18. Kohn TP i wsp. The Effect of Subclinical Varicocele on Pregnancy Rates and Semen Parameters: a Systematic Review and Meta-Analysis. Curr Urol Rep. 2018. PMID: 29774482
19. Nieschlag E i wsp. Update on treatment of varicocele: counselling as effective as occlusion of the vena spermatica. Hum Reprod. 1998. PMID: 9756286
20. Cayan S i wsp. Treatment of palpable varicocele in infertile men: a meta-analysis to define the best technique. J Androl. 2009. PMID: 18772487
21. Ding H i wsp. Open non-microsurgical, laparoscopic or open microsurgical varicocelectomy for male infertility: a meta-analysis of randomized controlled trials. BJU Int. 2012. PMID: 22642226
22. Misell LM i wsp. A stable isotope-mass spectrometric method for measuring human spermatogenesis kinetics in vivo. J Urol. 2006. PMID: 16406920
23. Mei Y i wsp. Don’t wait any longer, conceive in time: a systematic review and meta-analysis based on semen parameters after varicocelectomy. Int Urol Nephrol. 2024. PMID: 38761331
24. Pazir Y i wsp. Determination of the time for improvement in semen parameters after varicocelectomy. Andrologia. 2021. PMID: 33141946
25. Wang L i wsp. Does Sperm DNA Fragmentation Index Continuously Decrease Over Time After Varicocelectomy in Varicocele-Induced Infertility? A Systematic Review and Meta-Analysis. Am J Mens Health. 2024. PMID: 39376021
26. Milton Keynes University Hospital NHS Foundation Trust. Varicocele – patient information leaflet. https://www.mkuh.nhs.uk/patient-information-leaflet/varicocele
27. Kirby EW i wsp. Undergoing varicocele repair before assisted reproduction improves pregnancy rate and live birth rate in azoospermic and oligospermic men with a varicocele: a systematic review and meta-analysis. Fertil Steril. 2016. PMID: 27526630
28. Teng W i wsp. Influence of Varicocelectomy on Assisted Reproductive Technology Outcomes of Infertile Patients with Varicocele: A Systematic Review and Meta-Analysis. Am J Mens Health. 2025. PMID: 40293106
29. Samplaski MK i wsp. Varicocelectomy to „upgrade” semen quality to allow couples to use less invasive forms of assisted reproductive technology. Fertil Steril. 2017. PMID: 28911932
30. Boeri L i wsp. Varicocele Treatment in Azoospermia Before Artificial Reproductive Techniques: Critical Considerations by the EAU Guidelines Panel on Sexual and Reproductive Health. Eur Urol. 2026. PMID: 41444075
31. Çayan S i wsp. The Effects of Varicocele Repair on Testicular Sperm Retrieval, Sperm Recovery in the Ejaculate and Clinical Pregnancy Rates in Non-Obstructive Azoospermic Men with Clinical Varicocele: A Systematic Review and Meta-Analysis. World J Mens Health. 2026. PMID: 40676886
32. European Association of Urology. EAU Guidelines on Paediatric Urology, rozdz. „Varicocele in children and adolescents”. https://uroweb.org/guidelines/paediatric-urology/chapter/varicocele-in-children-and-adolescents